Comply or explain
Leg dat maar eens uit of gewoon doen
Gelijkwaardigheid als uitgangspunt
Vijftien jaar na 10-10-10 is de belofte nog altijd dezelfde: Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn geen kolonie meer, maar onderdeel van Nederland.
Op papier is er sindsdien veel veranderd. In de praktijk ervaren inwoners dat vaak anders.
Twee opeenvolgende kabinetten benadrukten de ambitie van gelijkwaardigheid. Daarbij geldt het uitgangspunt comply or explain:
nieuw beleid uit Den Haag wordt in beginsel ook ingevoerd in Caribisch Nederland, tenzij er redenen zijn om daarvan af te wijken.
Hoe die afweging wordt gemaakt, is in de praktijk bepalend voor de mate van gelijkwaardigheid.
Vooruitgang, maar geen eindpunt
De afgelopen jaren is er aantoonbare vooruitgang geboekt.
De gezondheidszorg en het onderwijs zijn verbeterd. Er zijn sociale huurwoningen gerealiseerd en er bestaan structurele subsidies op drinkwater en elektriciteit om de hoge kosten te beperken.
Ook het minimumloon is aanzienlijk verhoogd. Op Bonaire steeg dit van 1.236 dollar per maand in 2023 naar 1.750 dollar per 1 juli 2024.
Sindsdien wordt het bedrag jaarlijks geïndexeerd op basis van de inflatie per eiland.
Tegelijkertijd blijft de afstand tot volledige gelijkwaardigheid groot. Ongeveer een derde van de inwoners leeft in armoede.
Bovendien wordt een deel van de inkomensverbetering weer tenietgedaan door het aflopen van tijdelijke koopkrachtsubsidies, zoals die op elektriciteit, drinkwater en de energietoelage per 1 januari 2025. Voor veel inwoners leidt dit tot het gevoel dat vooruitgang niet structureel is.
Wanneer beleid niet vanzelfsprekend is
Kort na mijn beëdiging in de Tweede Kamer in 2023 werd dat voor mij concreet.
In de Caribische media werd bericht over de verlenging van de korting op de brandstofaccijns in Europees Nederland.
Die bleek niet te gelden voor de eilanden, omdat zij niet expliciet in de motie waren opgenomen.
Dat werd toegelicht als een omissie. Voor inwoners roept dat echter de vraag op in hoeverre zij vanzelfsprekend worden meegenomen in nationaal beleid.
Ook op andere terreinen speelt dit. De situatie rond de afvalverwerking bij Lagun op Bonaire is al jaren onderwerp van zorg.
Rapporten wijzen op risico's voor gezondheid en leefomgeving, en toezichthouders spreken van een urgente situatie.
Toch laat een structurele oplossing op zich wachten en sleept de problematiek voort.
Een Kamerlid merkte op dat dit op Texel of Vlieland ondenkbaar zou zijn. Een omwonende verwoordde het nog scherper: “je bent gewoon een tweederangsburger.”
De noodzaak van maatwerk
Tegelijkertijd wordt op de eilanden zelf ook gewezen op de noodzaak van maatwerk. De lokale context verschilt wezenlijk van die in Europees Nederland.
Dat geldt bijvoorbeeld voor ruimtelijke ordening. Waar Nederlandse regelgeving uitgaat van vlakke gebieden, is dat op Saba niet het geval. Ook arbeidswetgeving kan in kleinschalige samenlevingen anders uitwerken. Dat vraagt om een zorgvuldige afweging bij de toepassing van beleid.
In dat licht is comply or explain een begrijpelijk uitgangspunt. Het biedt ruimte om rekening te houden met lokale omstandigheden. Tegelijkertijd stelt het eisen aan de manier waarop ermee wordt omgegaan.
Tussen principe en praktijk
In de praktijk ervaren inwoners en bestuurders dat die afweging niet altijd transparant is. Het blijft vaak onduidelijk of en wanneer beleid wordt toegepast. Het College voor de Rechten van de Mens heeft hier herhaaldelijk op gewezen en benadrukt dat motiveringen vaak beperkt zijn en alternatieven niet altijd worden uitgewerkt.
Gelijkwaardigheid is daarmee niet alleen een kwestie van beleid, maar ook van uitvoering. Dat vraagt inzet van alle betrokken partijen. Ook lokaal bestuur en uitvoeringscapaciteit spelen een rol bij het realiseren van beleid.
Tegelijkertijd is duidelijk dat volledige gelijkwaardigheid gepaard gaat met aanzienlijke kosten en organisatorische uitdagingen. Dat maakt het vraagstuk complex, maar onderstreept ook het belang van duidelijke keuzes en prioriteiten.
Meer dan een papieren belofte
Critici stellen dat comply or explain de beoogde gelijkwaardigheid nog onvoldoende dichterbij heeft gebracht. Wanneer explain te gemakkelijk wordt toegepast, kan het leiden tot uitstel in plaats van oplossing.
De ervaring met de niet-toegepaste brandstofkorting laat zien hoe groot de impact van ogenschijnlijk kleine besluiten kan zijn. Niet zozeer vanwege de maatregel zelf, maar vanwege wat het betekent voor het gevoel van betrokkenheid.
Zolang inwoners van Caribisch Nederland niet vanzelfsprekend worden meegenomen in nationaal beleid, blijft gelijkwaardigheid voor velen vooral een belofte op papier.
